Tweedehands schaakcomputers: Saitek Kasparov, Mephisto, Novag en Chess Challenger
Een elektronisch schaakspel Kasparov is een schaakcomputer van het merk Saitek, dat vanaf 1987 een reeks onder de naam van de wereldkampioen op de markt bracht. Samen met Mephisto, Novag en Fidelity (Chess Challenger) domineerde Saitek de markt van de jaren tachtig en negentig. Deze apparaten vind je tegenwoordig tweedehands: hun waarde is vooral historisch en sentimenteel, want een recent model speelt veel sterker.
Zelfstandige schaakcomputer: apparaat dat schaakt zonder computer of verbinding, dankzij een programma dat in zijn geheugen is vastgelegd. De speler verplaatst de stukken op een bord met sensoren, de machine berekent haar antwoord en geeft dat aan met leds of een scherm, waarna de speler het stuk van de tegenstander met de hand verplaatst.
Elektronisch schaakspel Kasparov, Mephisto, Novag: de merken in één tabel
Het elektronische schaakspel verscheen eind jaren zeventig in de Verenigde Staten, waarna Europa en Hongkong het overnamen. De onderstaande tabel vat de merken samen die je het vaakst op de tweedehandsmarkt tegenkomt.
| Merk | Land van herkomst | Belangrijke periode | Beroemde modellen |
|---|---|---|---|
| Fidelity Electronics | Verenigde Staten (Chicago, later Miami) | 1977 tot eind jaren tachtig | Chess Challenger, Chess Challenger 7 |
| Saitek (SciSys tot 1987) | Hongkong | 1979 tot 2000 | Kasparov-reeks, waaronder de GK 2000 (1992) en de GK 2100 (1993) |
| Mephisto (Hegener + Glaser) | Duitsland (München) | 1980 tot 1994, daarna onder Saitek | Brikett, daarna de modules met de programma’s van Richard Lang |
| Novag | Hongkong | 1978 tot 2009 | Constellation (1983), Citrine (2006) |
| Conchess (Consumenta) | Duitsland, Zweeds programma | Begin jaren tachtig | Conchess, geprogrammeerd door Ulf Rathsman |
Fidelity en de Chess Challenger, de pionier van 1977
De Chess Challenger van Fidelity Electronics geldt als het eerste in de handel gebrachte elektronische schaakspel. Hij werd in januari 1977 gepresenteerd op de beurs voor consumentenelektronica in Chicago, en Wikipedia noemt een eerste serie van ongeveer duizend exemplaren. De Chess Challenger 7, verschenen in 1979, is het model uit deze familie dat je het vaakst op rommelmarkten tegenkomt: een compacte behuizing, een toetsenbord om de zetten in te voeren en een klein display.
Fidelity won daarna begin jaren tachtig meerdere wereldtitels van de schaakmicrocomputers, voordat het in 1989 werd overgenomen door het Duitse Hegener + Glaser, de maker van Mephisto. Voor een verzamelaar heeft de Chess Challenger vooral waarde als getuige: hij is het vertrekpunt van de hele geschiedenis die op deze site wordt verteld.
Saitek en de Kasparov-reeks
Saitek werd in 1979 in Hongkong opgericht door Eric Winkler, van Zwitserse afkomst, onder de naam SciSys, die tot 1987 bleef bestaan. De samenwerking met Garry Kasparov begon in 1983 en het merk Kasparov verschijnt vanaf 1987 op de apparaten. Daarom zoeken zoveel lezers naar “elektronisch schaakspel Kasparov”: de naam van de kampioen stond op tientallen modellen, van het kleine reisapparaat tot het tafelbord met leds.
- Kasparov GK 2000 (1992): programma van Frans Morsch, een van de meest verbreide tafelmodellen in Europa.
- Kasparov GK 2100 (1993): zijn directe opvolger.
- Zak- en reismodellen: talrijk, vaak met drukbord en kleine magnetische stukken.
Saitek nam in 1994 Hegener + Glaser over, en daarmee het merk Mephisto. De divisie wisselde daarna meerdere keren van eigenaar: Mad Catz nam Saitek in 2007 over, en Logitech nam het merk in 2016 over, voor zijn accessoires voor vluchtsimulatie eerder dan voor schaken.
Mephisto, het merk uit München
Hegener + Glaser werd in 1969 in München opgericht door Manfred Hegener en Florian Glaser om halfgeleiders te maken. De naam Mephisto verschijnt in 1980, met een eerste model dat de bijnaam “Brikett” kreeg. De faam van het merk komt vooral van de programma’s van de Brit Richard Lang: dankzij zijn engines won Mephisto de wereldkampioenschappen van de schaakmicrocomputers van 1984 tot 1990.
Na de overname door Saitek in 1994 richtte Manfred Hegener halverwege de jaren negentig het bedrijf Millennium op, dat nog steeds bij München is gevestigd. De band tussen de tijdperken is rechtstreeks: Millennium verkoopt tegenwoordig weer computers met het merk Mephisto, zoals de Mephisto Phoenix, en zijn ChessGenius gebruikt het programma van Richard Lang. Houd je van de geest van Mephisto maar wil je een nieuw apparaat, lees dan onze pagina over het Millennium ChessGenius-assortiment.
Novag, van de Constellation tot de Citrine
Novag werd in 1978 in Hongkong opgericht. De Amerikaanse programmeur David Kittinger sloot zich in 1981 aan en schreef meerdere van de bekendste engines. Twee modellen komen vaak terug in advertenties:
- Novag Constellation (1983): een klassieker uit de jaren tachtig, met sensorbord en leds.
- Novag Citrine (2006): een van de laatste creaties van het merk, gezocht door liefhebbers om zijn afwerking en aansluitingen.
Het bedrijf werd in 2009 verkocht. Novag-modellen blijven geliefd bij verzamelaars, maar reserveonderdelen (schaakstukken, originele netadapters) worden zeldzaam.
Hoe een schaakcomputer werkt
De meeste tafelcomputers uit die tijd berusten op een eenvoudig principe. Onder elk van de 64 velden zit een rietcontact (reed-schakelaar), en elk stuk bevat een magneet. Als een stuk wordt opgetild of neergezet, gaat het contact open of dicht. Het apparaat herkent niet het soort stuk: het vertrekt vanuit de beginstelling en volgt de verplaatsingen veld voor veld. Andere, eenvoudiger modellen gebruiken een drukgevoelig membraan: dan moet je op het beginveld en daarna op het eindveld drukken.
Wat de berekening betreft, doorzoekt het programma een boom van mogelijke zetten en beoordeelt het de bereikte stellingen. De zogeheten alfa-bèta-methode, een verfijning van het minimax-algoritme, maakt het mogelijk takken te negeren die de uitkomst niet kunnen veranderen en dus dieper te rekenen met een bescheiden processor. Dat stelde deze machines in staat om met enkele kilobytes geheugen redelijk te spelen.
Een schaakcomputer tweedehands kopen: de checklist
Een oud apparaat kan dertig jaar op zolder hebben gestaan. Controleer vóór de aankoop de volgende punten:
- Het batterijvak: vergeten batterijen lekken en vreten de contacten aan. Vraag om een foto van het geopende vak.
- Alle velden: bij een sensorbord kan een schakelaar defect zijn. De verkoper moet een partij van een paar zetten kunnen laten zien.
- De leds en het display: een uitgevallen rij of kolom leds maakt het apparaat vervelend in gebruik.
- De 32 stukken: er ontbreekt vaak een pion of een dame. Bij een bord met magneten moet een vervangend stuk een magneet bevatten.
- De voeding: veel tafelmodellen gebruiken een specifieke adapter. Controleer de spanning en de polariteit voordat je een vervangende adapter aansluit.
- De handleiding: zonder handleiding zijn de toetscombinaties (niveaus, zetten terugnemen, een stelling opzetten) moeilijk te raden.
Verzamelen of trainen?
Voor de nostalgie heeft een Mephisto of een Kasparov in goede staat al zijn charme. Om vooruit te komen is een recent apparaat nuttiger: het speelt sterker, biedt beter gespreide niveaus, hulp voor beginners en soms een verbinding met Lichess of Chess.com. Dat geldt voor The King Performance, directe erfgenaam van de Duitse school. Om te vergelijken met een nieuwe schaakcomputer van nu geeft het assortiment van een gespecialiseerde winkel een goed beeld van het huidige aanbod.
Veelgestelde vragen
Hoe werkt een schaakcomputer?
Het bord detecteert de verplaatsingen met sensoren onder elk veld (magneetschakelaars of een drukmembraan). Het programma doorzoekt de mogelijke zetten, beoordeelt de stellingen met een zoekmethode van het type alfa-bèta en geeft zijn zet vervolgens aan met leds of een scherm.
Wat was het eerste elektronische schaakspel?
De Chess Challenger van Fidelity Electronics, in januari 1977 in Chicago gepresenteerd, geldt als het eerste in de handel gebrachte elektronische schaakspel.
Waarom dragen zoveel elektronische schaakspellen de naam Kasparov?
Saitek werkte vanaf 1983 samen met Garry Kasparov en gebruikte vanaf 1987 het merk Kasparov op zijn schaakcomputers, zowel voor zakmodellen als voor tafelmodellen.
Waar vind ik de gebruiksaanwijzing van een elektronisch schaakspel Kasparov?
Saitek bestaat niet meer in zijn oorspronkelijke vorm. De handleidingen circuleren vooral op sites van verzamelaars en op forums over schaakcomputers: zoek op de exacte modelnaam die onder het apparaat staat.
Speelt een oude Mephisto goed?
De beste Mephisto’s waren tussen 1984 en 1990 wereldkampioen van de microcomputers. Ze blijven gevaarlijk voor een gelegenheidsspeler, maar een hedendaags apparaat is duidelijk sterker en praktischer.